Przejdź do głównej treści

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

PROGRAMY BADAWCZE

Taiwan Studies Centre

The idea of establishing the Centre has originated as a result of increasing interest in Asian culture, history, politics and economics in the Institute of Middle and Far Eastern Studies of the Jagiellonian University. The interest in undertaking studies on East Asia at the Jagiellonian University has been steadily increasing in the recent years, as has the interest of Polish researchers to enter into various alliances not only to fulfil growing educational expectations of students but conduct research as well.

The main foreseen deliverables and statutory goals of the Centre are the following:

  • to facilitate academic teaching, research and exchange between the two countries;
  • to increase the awareness of Taiwan, its cultural and historical heritage;
  • to develop better understanding of Asia in Polish academia.

The Centre aims not only provide information about Taiwan but more importantly to promote academic research and exchanges in the ever increasing globalised academia. The Centre would offer opportunities for teaching visits and exchanges between Polish and Taiwanese academics, with the potential for creating a transnational centre for studies into Taiwan. The Centre will foster academic discussions on significant topics for political culture in Asia through courses, seminars, conferences and academic publications.

Website: www.taiwan.orient.uj.edu.pl

Ścieżki życiowe wietnamskich absolwentów polskich uczelni

Projekt badawczy: „Ścieżki życiowe wietnamskich absolwentów polskich uczelni. Wpływ studiowania w Polsce na uzyskany status społeczny i rozwój kariery zawodowej w Wietnamie w diasporze wietnamskich absolwentów polskich uczelni

Projekt badawczy: „Ścieżki życiowe wietnamskich absolwentów polskich uczelni. Wpływ studiowania w Polsce na uzyskany status społeczny i rozwój kariery zawodowej w Wietnamie w diasporze wietnamskich absolwentów polskich uczelni"

Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki.

Wykonawcami projektu byli: dr Paweł Górzny (kierownik projektu), dr Teresa Halik, dr hab. Ewa Trojnar oraz dr Krysian Wiciarz.

 

Celem projektu było poznanie diaspory wietnamskich absolwentów polskich uczelni, którzy powrócili do Wietnamu. Powstał z potrzeby uzupełnienia wyraźnej luki w badaniach nad relacjami polsko-wietnamskimi w wymiarze społeczno-kulturowym. O ile społeczność Wietnamczyków, którzy zdecydowali się na osiedlenie w Polsce (emigranci), jest dobrze zbadana, o tyle nie istnieją badania karier Wietnamczykach, którzy przebywali w Polsce, ale zdecydowali się powrócić do ojczyzny. Na podstawie przeprowadzonych badań terenowych w Wietnamie, zarówno metodami jakościowymi, jak i ilościowymi, wykazano istnienie związku między studiowaniem w Polsce a odniesieniem sukcesu zawodowego przez wietnamskich absolwentów polskich uczelni. Pozyskano przy tym bogaty materiał dotyczący ścieżek życiowych wietnamskich absolwentów polskich uczelni, który otwiera także nowe obszary badawcze.

 

Projekt podsumowało opracowanie: Paweł Górzny, Krystian Wiciarz, Ewa Trojnar, Ścieżki życiowe wietnamskich absolwentów polskich uczelni. Wpływ studiowania w Polsce na uzyskany status społeczny i rozwój kariery zawodowej w Wietnamie w diasporze wietnamskich absolwentów polskich uczelni, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2015.

Przemiany społeczne i reformy polityczne na Bliskim Wschodzie ich wpływ na relacje świata Zachodu z Islamem

Projekt Badawczy realizowany ze środków Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej w latach 2006-2010. Zaprojektowany i do 2007 roku prowadzony pod kierunkiem profesora Andrzeja Kapiszewskiego, po jego śmierci kontynuowany przez zespół na czele z ks. profesorem Krzysztofem Kościelniakiem.

Założenia projektu

Tematyka badań

Z jednej strony Bliski Wschód, a zwłaszcza świat arabski, trapią poważne problemy. Raporty Arab Human Development z lat 2002 i 2003 przygotowane pod auspicjami UNDP zaprezentowały wysoce pesymistyczny obraz tej części świata. Połączone produkty krajowe brutto dwudziestu dwóch krajów arabskich nie przekroczyły PKB Hiszpanii. W przeciwieństwie do reszty świata gdzie wydajność siły roboczej w zasadzie stale rośnie, w krajach arabskich obserwuje się wręcz przeciwną tendencję. W kategoriach wzrostu gospodarczego, nawet Afryka radzi sobie lepiej od świata arabskiego. Eksplozji demograficznej w tym regionie nie daje się utrzymać pod kontrolą, posiadane zasoby naturalne nie są w stanie zapewnić większości Arabów godnego życia, i w konsekwencji co drugi z nich gotów jest emigrować. Jednym z głównych powodów tego stanu rzeczy jest autorytarny, niedemokratyczny charakter systemów i nieprofesjonalny sposób zarządzania większości państw Bliskiego Wschodu; dziś w znacznie mniejszym stopniu niż poprzednio winą za ten stan rzeczy obciąża się spadek po epoce kolonializmu czy błędy w procesach dekolonizacji, podział na centrum i peryferie, typowy we wczesnych etapach rozwoju systemu kapitalistycznego.

Niedorozwój państw Bliskiego Wschodu, zacofanie gospodarcze, poczucie frustracji, bieda i choroby mieszkającej tam ludności, ale często także nagłe i gwałtowne konflikty, przynoszące śmierć tysiącom ludzi i zniszczenia infrastruktury może destabilizować, i często destabilizuje, ten tak ważny strategicznie region, a ponadto ułatwia dalsze rozprzestrzenianie się terroryzmu.

Z drugiej jednakże strony, region ten się zmienia. Na Bliskim Wschodzie zachodzą cały czas dynamiczne procesy społeczne oraz wprowadzane są istotne reformy polityczne. Następują przemiany tożsamości grupowej, wzrasta poczucie świadomości narodowej i państwowej (chociaż przynależność do wspólnoty religijnej Islamu oraz wspólnot plemiennych ciągle pozostaje niezmiernie istotnym czynnikiem świadomości grupowej). Rośnie wykształcenie społeczeństw (a zwłaszcza kobiet) czy długość życia mieszkańców tych ziem. Ma miejsce industrializacja i urbanizacja i związana z tym zmiana trybu życia społeczności lokalnych. Rozszerza się emancypacja kobiet, a zwłaszcza ich udział w procesach politycznych. Rozwija się, acz z trudnościami, społeczeństwo obywatelskie, działalność organizacji opozycyjnych i partii politycznych. Poszerza się wolność mediów. Nieco bardziej niż w przeszłości przestrzegane są prawa człowieka. Następuje zwiększanie dostępu obywateli do władzy (wprowadzanie instytucji wyborów do niektórych instytucji państwowych, poszerzanie uprawnień ciał wybieralnych, poszerzanie grup uprawnionych do głosowania).

Wszystkie te procesy wpływają na relacje tego świata z Zachodem. Pogłębionej analizy wymaga problem czy prowadzą one do konfliktów, a zwłaszcza konfliktu cywilizacji, czy, wręcz przeciwnie, stwarzają nadzieję na poprawę wzajemnych stosunków.

Relacje świata zachodniego ze światem Islamu mają oczywiście wielowymiarowy charakter. Tym nie mniej, dzisiejszy dyskurs naukowy dotyczący stosunków między światem Islamu a Zachodem koncentruje się wokół dwóch orientacji: jednej, która za Samuelem Huntingtonem uważa czynniki cywilizacyjne za główne determinanty wzajemnych relacji, i drugiej, która uważa, że konfliktowe relacje tych dwóch światów wynikają przede wszystkim ze strukturalno-politycznych i ekonomicznych nierówności, które dzielą te dwa obszary. Planowane badania podejmą próbę częściowej weryfikacji słuszności tych orientacji. Zamierzają skoncentrować się na płaszczyznach społeczno-kulturowych i politycznych, w mniejszym stopniu zajmując się płaszczyzną gospodarczą (skądinąd także istotną).

W zakresie teoretycznym tematyka badań dotyczyć będzie dwóch głównych grup problemowych i podejmować będzie próby odpowiedzi na poniższe pytania:

A. Modernizacja krajów Bliskiego Wschodu a ich stosunki z Zachodem. Lokalne kultury a globalizacja.
Zdaniem wielu, w tym ideologów neo-konserwatyzmu, modernizacja rozumiana jako wzrost wykształcenia społeczeństw, kontakty międzykulturowe, laicyzacja, wprowadzanie gospodarki rynkowej i demokratyzacja systemów, prowadzi do poprawy relacji świata Islamu z Zachodem. Czy jest tak jednak w istocie? Czy jest to prawidłowość uniwersalna, czy charakterystyczna jedynie dla niektórych społeczeństw? Jak w tym kontekście tłumaczyć fakty, że wprowadzanie demokratycznych wyborów przynosi często do władzy w świecie arabskim siły niedemokratyczne, czy że terrorystami są na ogół jednostki dobrze wykształcone, znające ponadto z autopsji i pozytywnych doświadczeń świat Zachodu? Czym zmiany społeczne i polityczne są spowodowane? Czy są one bardziej efektem oddziaływania czynników lokalnych czy zewnętrznych? W jakim stopniu są one rezultatem działań opozycji, oświeconych władców czy presji rządów państw zachodnich?

Ponadto, czy zmiany zachodzące w świecie islamu świadczą, że modernizacja to w gruncie rzeczy westernizacja? Czy też, że wręcz przeciwnie, możliwa jest modernizacja bez westernizacji? Czy możliwe jest, jak twierdzi wielu ideologów i polityków muzułmańskich, stworzenie alternatywy dla Judeo-chrześcijańskiego Zachodu przez moralne i polityczne odrodzenie Islamu? Czy prawdą jest, że niechęć/nienawiść do Zachodu spowodowana jest rozbudzeniem konsumeryzmu przez kontakty międzykulturowe i globalne media, konsumeryzmu, który nie mogąc zostać zaspokojony wywołuje napięcia i konflikty? Inaczej mówiąc, czy ruchy fundamentalistyczne są reakcją lokalnych kultur na procesy globalizacji? Czy procesy globalizacji paradoksalnie dały muzułmanom poczucie pewności siebie i przekonanie o wyższości ich cywilizacji wobec rzekomo zdegenerowanej kultury Zachodu? Czy afirmacja własnej kultury jest gestem wymierzonym przeciwko uniwersalizmowi wartości zachodnich, przeciwko świeckiemu społeczeństwu, demokracji, prawom człowieka i międzynarodowemu podziałowi pracy?

B. Islam a demokracja
W tym kontekście badania będą się także odnosić do samej kwestii demokratyzacji. Z jednej strony istnieją w miarę demokratyczne państwa muzułmańskie na Bliskim Wschodzie, jak np. Turcja. W wielu krajach arabskich funkcjonują różne instytucje i procedury demokratyczne czy quasi-demokratyczne i przestrzegane są prawa człowieka. W niektórych mają miejsce wybory prezydenckie, parlamentarne i lokalne, działają opozycyjne partie polityczne i poza- rządowe gazety i stacje telewizyjne. Ponadto miliony Muzułmanów zamieszkują demokratyczne państwa Europy i Azji oraz Stany Zjednoczone, skutecznie łącząc tam swoją religię z wymogami systemu demokratycznego. Z drugiej jednakże strony, generalnie istnieje przepaść między poziomem demokracji w krajach arabskich i w pozostałych częściach świata. Widać to wyraźnie na przykład w analizie wolności politycznych sporządzonej przez The Economist Intelligence Unit pod koniec 2005 roku. Pokazała ona, że większość krajów arabskich nie osiągnęła nawet połowy możliwego poziomu demokratyzacji swoich systemów i charakteryzuje się silnie autorytarnymi rządami. Studiując wydarzenia ostatnich lat, badania spróbują odnieść się do tej sprawy, raz jeszcze odpowiedzieć na pytanie czy możliwa jest demokratyzacja państw islamskich w zachodnim znaczeniu tego słowa – zwłaszcza w krajach, których przywódcy posługują się Islamem do legitymizacji swojej władzy i gdzie poważną rolę w polityce odgrywa establishment religijny? Analizowany będzie problem jak idea demokracji próbuje współistnieć w tych krajach z umysłowością Islamu? Jak akceptowany jest pluralizm polityczny przy wierze, że władza polityczna pochodzi od Boga? Czy akceptowana jest idea tolerancji wobec jakiegokolwiek innego niż islamski kodeksu zasad społecznych, politycznych czy religijnych? Czy wobec wiary, że podstawy prawa zostały objawione przez Boga, politycy i młodzi wykształceni Arabowie dopuszczają ich zmiany w świecie ludzkim? Czy akceptują prawa większości do sprawowania władzy i konieczności akceptacji poglądów większości, gdy w Islamie sprawy powinno rozstrzygać się w odniesieniu do Koranu i tradycji proroka Mahometa, a nie w oparciu o poglądy ludzi? Jak dalece zaszły już zmiany w mentalności społeczeństw Bliskiego Wschodu w kwestii uznania równości wszystkich ludzi wobec prawa, gdy tradycyjnie w większości społeczeństw muzułmańskich mężczyźni byli zawsze „równiejsi" od kobiet, wykształceni od niepiśmiennych, nabożni od niereligijnych, starsi od młodych, a członkowie rodziny panującej od poddanych? Ogólnie, do jakiego stopnia w badanych krajach Islam, obejmuje nadal tak sferę sacrum jak i profanum, determinuje zachowania społeczne i polityczne, w tym systemy wartości, prawodawstwo i legitymizacje władzy?

Pogłębiona refleksja na te tematy ułatwić może odpowiedź na inne pytanie w jakim stopniu ta najszybciej rozwijająca się religia współczesnego świata, stanowi dziś rzeczywiste zagrożenie dla zachodniej cywilizacji? Czy po atakach z 11 września na Nowy Jork i późniejszych na Madryt i Londyn, rzeczywiście Islam dąży do położenia kresu zachodniej cywilizacji, jak twierdzi np. Oriana Fallaci? Czy tylko dąży do zatrzymania na swoim obszarze ekspansji wartości zachodnich? Czy przeważający nurt dzisiejszego Islamu jest w rzeczywistości pokojowy a swoją działalność koncentruje głównie na ułatwianiu reform świata muzułmańskiego?

Cele badawcze

Głównymi celami badań będzie:

a) Opis i analiza procesów społecznych i politycznych zachodzących w ostatnich latach w krajach Bliskiego Wschodu (głównie w krajach arabskich, ale także w Iranie i Izraelu, ze względu na wpływ sytuacji w tych ostatnich dwóch krajach na procesy zachodzące w krajach arabskich) a także analiza porównawcza(między badanymi krajami) otrzymanych rezultatów.

Opisowi i analizie poddanych zostaną wybrane procesy, posiadające szczególnie istotny wpływ na relacje tych krajów z Zachodem:

  • kształtowanie się nowych typów tożsamości (w tym zwłaszcza o charakterze narodowym)
  • emancypacja kobiet
  • wzrost poziomu wykształcenia społeczeństwa
  • sytuacja na rynku pracy (wzrost bezrobocia, emigracja zarobkowa)
  • urbanizacja
  • tworzenie się społeczeństwa obywatelskiego
  • wprowadzanie reform politycznych
  • rozwój działalności opozycyjnej
  • wpływ Islamu na politykę i funkcjonowanie życia społecznego

Odrębnej analizy wymagać będzie określenie zależności między procesami społecznymi a reformami politycznymi. Czy i w jakim stopniu analizowane procesy społeczne wpływają na podejmowanie decyzji o i na kształt wprowadzanych reform politycznych? W jakim stopniu reformy polityczne determinowane są innymi czynnikami (presja Zachodu, wydarzenia w krajach sąsiednich itp..)

b) Analiza wpływu tych procesów na kształtowanie się relacji pomiędzy krajami muzułmańskimi Bliskiego Wschodu a światem Zachodu

Celem badań będzie przede wszystkim analiza wybranych wydarzeń od Wojny w Zatoce (1990-91), ze szczególnym uwzględnieniem początków XXI wieku, związanych z określonymi relacjami między krajami Bliskiego Wschodu a Zachodem i próba określenia na ile zdeterminowane one zostały przemianami społecznymi i politycznymi w świecie Islamu.

W zasadzie analizy ograniczone zostaną do relacji krajów arabskich z Zachodem. W niektórych jednak miejscach zakres tej analizy zostanie poszerzony ze względu na wpływ na te relacje: i) pewnych procesów zachodzących w świecie Islamu w ogóle, oraz ii) stosunków z tymi krajami Iranu i Izraela (w szczególności konsekwencje konfliktu szyicko-sunnickiego oraz palestyńsko-izraelskiego, czy szerzej arabsko-izraelskiego).

Kategoria Zachodu obejmować generalnie będzie kraje europejskie i Stany Zjednoczone, kraje połączone określonym systemem wartości, historycznymi związkami z Bliskim Wschodem i współczesnymi interesami w tym regionie.

W zależności od ostatecznego składu zespołu badawczego oraz dostępności materiałów analizie poddana zostanie możliwie duża ilość poniższych problemów:

  • Uwarunkowanie postaw Arabów wobec Zachodu w świetle badań opinii publicznej w zależności od płci, wykształcenia, narodowości i innych charakterystyk badanych podmiotów
  • Uwarunkowania polityki zagranicznej państw Bliskiego Wschodu wobec Zachodu; wpływ przemian społecznych i reform politycznych na tę politykę. 
  • Polityka USA, Unii Europejskiej i grupy G-8 wobec krajów Bliskiego Wschodu: presja na reformy polityczne i gospodarcze, pomoc w przemianach demokratycznych, reformach gospodarczych i edukacji (zwłaszcza kobiet). Reakcje świata arabskiego na te politykę
  • Reakcje świata arabskiego na falę krytycyzmu ze strony Zachodu po atakach z 11 września
  • Reakcje świata arabskiego i Iranu na interwencję amerykańską w Iraku i okupację tego kraju
  • Reakcje USA i Unii Europejskiej na rezultaty wyborów w 2005 i 2006 roku w Iraku, Iranie, Libanie Autonomii Palestyńskiej i Izraelu
  • Konflikt Zachodu i świata islamskiego wywołany publikacją karykatur Mahometa w prasie europejskiej
  • Polityka Zachodu wobec działalności islamskich ugrupowań opozycyjnych
  • Współpraca instytucji społeczeństwa obywatelskiego z krajów obydwu światów
  • Problemy dialogu chrześcijańsko-muzułmańskiego; rola Jana Pawła II w rozwinięciu tego dialogu
  • Skutki obecności emigrantów arabskich na zachodnich rynkach pracy, napięcia i konflikty spowodowane zderzeniem kultur. 
  • Rola mediów w przekazie informacji i kształtowaniu wzajemnych stereotypów

Wszystkie w/w procesy będą analizowane w szerszym kontekście procesów globalizacji, w tym zwłaszcza dyfuzji kultur, które mogą powodować albo uniformizację kultur, dominację jednych kultur nad innymi lub, wręcz przeciwnie, wzmacniać kultury lokalne w obronie przed zagrożeniami płynącymi z zewnątrz.

Publikacje zrealizowane w ramach projektu

Publikacje zrealizowane w ramach projektu

  • "Świat arabski w procesie przemian"

    Spis treści 
    Jerzy Zdanowski, Kilka uwag o problemach badawczych. 
     
    Rozdział I. Społeczeństwo i kultura 
  • Katarzyna Baraniec, Obraz zachodu w oczach arabskiej opinii publicznej. 
  • Katarzyna Górak-Sosnowska, Edukacja w świecie arabskim - względność sukcesu. 
  • Beata Kowalska, Płeć, islam a zmiana społeczna: dylematy współczesnego dyskursu emancypacyjnego na Bliskim Wschodzie. 
  • Agata S. Nalborczyk, Język arabski a arabska tożsamość narodowa. 
  • Hayssam Obediat, Dylematy tożsamości arabskiej we współczesnym świecie. 
  • Rafał Ożarowski, Świat arabski wobec globalizacji na początku XXI wieku. Zarys problematyki. 
  • Marcin Pietrzyk, Obszar Madaby w Jordanii w perspektywie historycznych wpływów bizantyjskich. Kwestia Parku Kulturowego w Madabie. 
  • Ewa Szczepankiewicz, Polityka państw Maghrebu wobec mniejszości berberyskiej: od negacji do akceptacji pluralizmu etno-kulturowego społeczeństw. 
  • Aleksandra Zamojska, Tradycyjne i współczesne formy niewolnictwa w Maroku. 
 
Rozdział II. Demokratyzacja i reformy polityczne 
  • Beata Augustyńska, Wspieranie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w krajach arabskich w ramach Partnerstwa Eurośródziemnomorskiego. 
  • Janusz Fedirko, Etniczno-kulturowe uwarunkowania procesów politycznych w Afganistanie. 
  • Łukasz Fyderek, Baszszar al-Asad - odziedziczone przywództwo. Ciągłość i zmiana w reżimie politycznym Syrii. 
  • Katarzyna Jarecka-Stępień, Przemiany polityczno-społeczne we współczesnym Maroku. 
  • Elżbieta M. Kubska-Bielawska, Demokratyzacja systemu politycznego Kuwejtu. 
  • Renata Kurpiewska-Korbut, Przemiany polityczne w Kurdyjskim Regionie Autonomicznym w Iraku w 1991 roku. 
  • Bartosz Wróblewski, Droga do demokracji w Królestwie Jordanii. 
  • Justyna Zając, Działania Unii Europejskiej na rzecz promocji demokracji w państwach arabskich. 
 
Rozdział III. Religia a polityka 
  • Bartłomiej Grysa, Sytuacja Asyryjczyków w północnym Iraku po obaleniu Saddama Husajna. 
  • Daniel Płatek, Islam i sfera publiczna. Teoretyczne zagadnienia przemian demokratycznych w krajach Bliskiego Wschodu. 
  • Marcin Styszyński, Propaganda irackiego skrzydła organizacji Al-Kai'da. 
  • Jarosław Tomasiewicz, Al-Islam buwa al-ball? Egispkie Bractwo Muzułmańskie - zagrożenie czy szansa demokracji? 
  • Wacław Przemysław Turek, Emigracja mniejszości religijnych z krajów arabskich - proces nieodwracalny? 
 
Rozdział IV. Konflikt arabsko-izraelski i stosunki międzynarodowe 
  • Krzysztof Bojko, Powstanie Państwa Izrael a ukształtowanie się narodu palestyńskiego. 
  • Artur Bujak, Znaczenie osadnictwa żydowskiego na Zachodnim Brzegu Jordanu w izraelsko-palestyńskich negocjacjach pokojowych. 
  • Joanna Guzik, Japońskie Siły Samoobrony w Iraku: uwarunkowania i rezultaty. 
  • Robert Kłosowicz, Polityka USA wobec Libanu po II wojnie światowej i jej wpływ na sytuację wewnętrzną tego kraju. 
  • Artur Skorek, Sytuacja społeczno-polityczna Palestyńczyków w Jerozolimie. 
  • Rachela Tonta, Porozumienie z Mekki - szansą na wznowienie procesu pokojowego na Bliskim Wschodzie?

Popularyzacja idei pomocy rozwojowej wśród liderów opinii

W czerwcu 2010 roku projekt zespołu Katedry Bliskiego i Dalekiego Wschodu wygrał konkurs „EDUKACJA ROZWOJOWA 2010" i został zakwalifikowany do realizacji. Organizatorem konkursu jest Minister Spraw Zagranicznych, Minister Edukacji Narodowej oraz Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Celem konkursu jest realizacja projektów z zakresu edukacji rozwojowej. Mają one służyć podniesieniu świadomości i poszerzeniu wiedzy polskiego społeczeństwa na temat problemów rozwoju na świecie oraz międzynarodowej współpracy na rzecz rozwoju. Więcej informacji o polskiej pomocy rozwojowej znajdziesz tutaj.

W składzie zwycięskiego zespołu znajdują się: Katarzyna Jarecka-Stępień, Renata Kurpiewska-Korbut oraz Łukasz Fyderek i Jakub Stępień. Zespół Naszej Katedry opracował projekt pt.: "Popularyzacja idei pomocy rozwojowej wśród liderów opinii". Jego wykonanie obejmuje przygotowanie podręcznika pt. "Wprowadzenie do problematyki pomocy rozwojowej". Dodatkowo, przeprowadzone zostaną warsztaty dla liderów opinii zatytułowane: "Wyzwania pomocy rozwojowej w XXI wieku". Więcej informacji znajdziesz na stronie projektu.

Orientalia Polonica. Polskie tradycje badań nad Orientem

Realizowany pod auspicjami Biblioteki Jagiellońskiej i przy współpracy Wydziału Filologicznego UJ oraz Wydziału Nauk Międzynarodowych i Politycznych UJ (z Instytutu Bliskiego i Dalekiego Wschodu) projekt „Orientalia Polonica. Polskie tradycje badań nad Orientem" ma na celu zainicjowanie i prowadzenie długofalowych prac badawczych i edytorskich, w efekcie których zostaną opracowane naukowo, przygotowane do druku i wydane pisma badawcze (historyczne, teoretycznoliterackie, językoznawcze, biograficznodokumentalne itp.) oraz literackie (przekłady, przeróbki, adaptacje, streszczenia) będące wynikiem zainteresowania polskich badaczy i twórców (z okresu od XVII do końca XIX wieku) szeroko pojmowanymi zjawiskami związanymi z kulturą i tradycją Orientu (w zakresie zagadnień związanych z czterema kręgami kulturowymi Orientu: arabskim, tureckim, irańskim i indyjskim). Dorobek ten, stanowiący bogatą spuściznę naukowo-badawczą o istotnym znaczeniu dla procesów kulturotwórczych zachodzących w Polsce jest obecnie niemal zupełnie zapomniany i często słabo znany (bądź całkiem nieznany) nawet wśród specjalistów. Uwarunkowania historyczne czy polityczne skutkowały niejednokrotnie przerwaniem ciągłości badań w obrębie polskiej humanistyki, w tym również w tradycji polskich badań nad Orientem. Celem tego projektu jest więc także przywrócenie polskiemu środowisku akademickiemu mało znanego lub zapomnianego dziedzictwa naukowego pozostającego w tematycznym zakresie projektu, które jest integralną i konstytutywną częścią polskiej tożsamości w jej wymiarze kulturowym i narodowym.

Mając na względzie fakt, iż naród bez pamięci jest narodem bez tożsamości (por. „Narody tracąc pamięć, tracą życie" – C. K. Norwid), autorzy projektu pragną wskazać między innymi w jaki sposób procesy definiowania własnej tożsamości zachodzić mogą w konfrontacji – również badawczej – z „innym", „obcym", „nieznanym". Jak pisze Antonina Kłoskowska, za podstawę narodowej tożsamości można uznać „ogół tekstów kultury narodowej", a zwłaszcza jej rdzeń kanoniczny (Kłoskowska A., 1996, Kultury narodowe u korzeni, s. 100). W tym kontekście prace tematycznie związane z Orientem przynależą bezpośrednio bądź pośrednio do polskiego kanonu kulturowego, choćby poprzez postaci autorów (np. M. Rej, I. Krasicki, A. Mickiewicz, J. Słowacki, J. Lelewel i inni). Kultura polska, jak każda kultura otwarta, asymilowała w swoich dziejach wiele różnorodnych elementów, tak wschodnich, jak i zachodnich. Świadectwa dyfuzji i osmotycznego przyswajania składowych kultury Wschodu (nawet przez naznaczone ksenofobią negowanie tej kultury) choć wyraziście obecne w okresie XVII, XVIII i XIX wieku, do tej pory pozostają mało lub ledwie powierzchownie zbadane. Tożsamość narodowa czy kulturowa nie jest ani endogenna, ani monolityczna, ani trwale zdefiniowana – chyba że poprzez stereotyp. Kształtowanie tożsamości narodowej jest stałym procesem historycznym. Zamiarem autorów projektu jest wskazać na tę jego część, która wiązała się z poznawaniem i asymilowaniem szeroko pojętego Wschodu w polskim piśmiennictwie. Piśmiennictwo to doskonale wpisuje się w nurt literatury podejmującej (bezpośrednio/pośrednio) kwestię tożsamości, której, z uwagi na czas powstania tych dzieł, nie możemy definiować wyłącznie czy jednoznacznie jako tożsamości narodowej. Można ją natomiast definiować na przykład jako tożsamość etnosu czy społeczności związanej wspólnotą religijną. Teksty dotyczące Orientu stanowią integralną część złożonego procesu kształtowania tożsamości narodowej w konfrontacji z obcą kulturą. Przykładów tego typu twórczości mamy aż nadto w postaci zabytków piśmienniczych, do tej pory mało zbadanych, czy wręcz nieznanych. O ile bowiem względnie dobrze poznana jest kulturotwórcza rola dziedzictwa Zachodu w kształtowaniu się polskiej tożsamości narodowej, o tyle wpływ szeroko rozumianego Wschodu, szczególnie we wzmiankowanym okresie, pozostaje stosunkowo mało przebadany i poznany.

Realizatorzy projektu zakładają także osiągnięcie dodatkowych efektów w postaci:

  • wprowadzenia do współczesnej dyskusji naukowej opisanego powyżej, zapomnianego dorobku intelektualnego;
  • włączenia do prac badawczych i edytorskich młodych pracowników naukowych i doktorantów;
  • integracji przedstawicieli jagiellońskiego środowiska naukowego prowadzących badania nad Orientem poprzez wzmacnianie świadomości kontynuowania tradycji wypracowanej przez wcześniejsze pokolenia badaczy, zwłaszcza tych, którzy związani byli z krakowskim ośrodkiem naukowym;
  • ułatwienia dostępu do tekstów źródłowych, m.in. w celu wykorzystania ich w dydaktyce, zwłaszcza na kierunkach kulturoznawczych, historycznych i filologicznych;
  • upowszechniania za granicą wyników badań uzyskanych podczas realizacji projektu poprzez uwzględnianie ich w publikacjach obcojęzycznych oraz wystąpieniach konferencyjnych.

Planowane w ramach projektu prace badawcze i edytorskie obejmują:

  • kwerendę tekstów źródłowych,
  • digitalizację oraz udostępnienie na platformie cyfrowej BJ tekstów źródłowych,
  • opracowanie naukowe i edytorskie wybranych tekstów (w tym przygotowanie pełnej aparatury naukowej – przypisów i bibliografii),
  • przeprowadzenie badań dotyczących biografii oraz spuścizny piśmienniczej poszczególnych autorów w zakresie tematycznym objętym projektem i napisanie na ich podstawie tekstów naukowych, które będą opublikowane jako wstępy w poszczególnych tomach,
  • wydawanie drukiem kolejnych opracowanych tomów w serii „Orientalia Polonica".

Rada Naukowa

prof. dr hab. Ewa Siemieniec Gołaś (WF UJ, kierownik projektu)
dr hab. Anna Krasnowolska, prof. UJ (WF UJ)
dr hab. Paweł Siwiec, prof. UJ (WSMiP UJ - IBiDW UJ)
dr Renata Czekalska (WSMiP UJ - IBiDW UJ)
dr Agnieszka Kuczkiewicz-Fraś (WF UJ, sekretarz projektu)
dr Halina Marlewicz (WF UJ)
dr Jacek Partyka (UJ Biblioteka Jagiellońska)

Pierwsza edycja projektu - 2013-2017

W pierwszej edycji projektu, której realizacja przewidziana została na lata 2013-2017, planuje się opracowanie i wydanie następujących dzieł:

  1. Dunin-Borkowski, Leszek, O najdawniejszych zabytkach pisemnych… (1850), Setka Bhartriharis'a (1845);
  2. Kazimirski z Bibersteina, Wojciech, Gulistan tj. Ogród różany Sa'dego z Szyrazu (1876);
  3. Krasicki, Ignacy, Zbiór potrzebniejszych wiadomości porządkiem alfabetu ułożonych, t. 1 i t. 2 (1781), O rymotwórstwie i rymotwórcach, cz. IX: O rymotwórcach wschodnich (ok. 1800);
  4. Lelewel, Joachim, Dzieje starożytne Indji ze szczególnem zastanowieniem się nad wpływem, jaki mieć mogła na strony zachodnie (1820);
  5. Majewski, Walenty Skorochód, O Sławianach i ich pobratymcach część Isza obeymuiąca (…) Rozprawy o języku sanskryckim, tudzież o literaturze Indyan w tymże języku, z przydatkiem wyciągu grammatyki tegoż ięzyka…, (1816); Ramajana… Śmierć Dżajatty z 2giej ks. Ramajany, Ajodhjakandy (1816 [1920]); Brahma-Waiwarta-Puranam, osnowa z rękopisu Biblioteki król. Berlińskiej przepisana… (1830); Gramatyka mowy starożytnych Skuthów czyli skalnych Górali, Indo-Skythow, Indykow, Budhynow… (1828);
  6. Otwinowski, Samuel, Saade z Szirazu. Perska księga na polski język przełożona od Imci Pana O… S… sekretarza J. K. Mci nazwana Giulistan to jest Ogród różany (1879);
  7. Paszkowski, Marcin, Dzieie tureckie y utarczki Kozackie z Tatary… (1615);
  8. Potocki, Jan, Podróż do Turek y Egyptu z przydanym dziennikiem… (1789);
  9. Straszewski, Maurycy, Powstanie i rozwój pesymizmu w Indyach (1884), Dzieje filozofii w zarysie. Tom I. Ogólny wstęp do dziejów filozofii i dzieje filozofii na wschodzie (1894);
  10. Szembek, Fryderyk, Tybet Wielkie Panstwo w Azyey… (1628);
  11. Tretiak, Józef, O dramacie staroindyjskim (1879);
  12. Załuski, Karol, O języku perskim i tegoż piśmiennictwie (1883); Załuski, Karol, Wybór bajek i przypowieści z Lokmana i Krasickiego w dwóch przekładach, polskim i arabskim (1860);
  13. Wypisy z literatury orientalnej (antologia tekstów literackich i esejów): Sękowski, Józef, Amtsal Lokman El-Hakim. Podobieństwa czyli bayki mędrca Lokmana, z arabskiego przełożone… (1818); Sękowski, Józef, Diwani Chodża Hafyz Szirazi, etc. Zbiór poezyi … przez Józefa Sękowskiego (1820); Münnich, Wilhelm, O poezji perskiej rozprawa… Przełożył z jęz. łacińskiego Aleksander Groza (1829); Wiernikowski, Jan, Gazele perskiego poety Hafiza (wolny przekład z perskiego) (1838); Szujski, Józef, Rys dziejów piśmiennictwa świata niechrześcijańskiego (…) Indye. Persya. (…) Arabowie i Turcy… (1867); Chmielowski, Piotr & Grabowski Edward, Obraz literatury powszechnej w streszczeniach i przykładach, T. I: Starożytność i wieki średnie (1895); Siemieński, Lucjan, Biszen i Menisze. Ustęp z Firdaussego poematu: Szach-namech (1855); Przegląd dziejów literatury powszechnej, T. I: Pierwotne literatury Wschodu (1855);


Powyższe tomy, inicjujące serię wydawniczą pt. „Orientalia Polonica", w której publikowane będą wybrane najciekawsze starodruki oraz dzieła XIX-wieczne w reedycji i opracowaniu naukowym specjalistów-orientalistów, stanowić będą wymierny efekt niniejszego projektu. Celem i nadzieją jego twórców byłaby kontynuacja projektu, a tym samym powiększanie w przyszłości chronologicznego, geograficznego i językowego zakresu kolejnych prac badawczych i publikacji (poszerzony zakres miałby obejmować między innymi lata 1900-1939, prace dotyczące Dalekiego Wschód czy teksty polskich autorów pisane w językach obcych).